اهمیت جغرافیای سیاسی
اهمیت آموختن جغرافیای سیاسی برای ایرانیان
۱۳ خرداد ۱۳۹۸
روایت حشیش
حشیش ماریجوانا کانابیس
۲۸ خرداد ۱۳۹۸

نگاهی به اندیشه باروخ اسپینوزا

باروخ اسپینوزا، نمونه خوبی است از رویکرد عقلیِ فلسفه نسبت به پرسش خدا و همه آنچه که در این رویکرد نمی‌گنجد! قرن بیستم قرن همه‌گیر شدن حمله و تمسخر مذهب توسط طبقه متوسط بود و جالب آنکه این حمله و تمسخر که اغلب با شوری مذهبی انجام می‌شد بیشتر از سوی کسانی بود که در خانواده‌ها و محیط سنتی و مذهبی پرورش یافته بودند. شوریدن بر ضد خدای نادیده اغلب نماد و بهانه‌ای بود برای طغیان علیه پدر، معلم، رئیس قبیله، شاه یا پاپ. جذبه آزادیخواهانه چنین طغیان فرویدی در قرن بیست و یکم آرام آرام در حال از میان رفتن است. مذهب در اغلب نقاط جهان دیگر در مصدر قدرت نیست و پدرها و معلمهای امروزی گردنشان از مو باریکتر است. از این رو کنایه زدن به مذهب و به رخ کشیدن کاستی های عقلانی آن دیگر در بسیاری نقاط دنیا مترقی، هوشمندانه و شجاعانه  قلمداد نمی شود و بر عکس جنبه‌های زیبایی شناختی دین بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است.
آرام آرام به این نتیجه می رسیم که مذهب را باید بصورت پدیده‌ای عظیم، پیچیده و شگفت انگیز و با حسی از کنجکاوی، تحسین و فروتنی نگاه کنیم. هر چه جمعیت جهان بیشتر شود، اقلیم بر انسان سخت تر بگیرد و مناقشات سیاسی گسترده تر شود، مذاهب دلایل بیشتر و بیشتری برای احیا وبقا پیدا خواهند کرد و کسانی که دین را به عنوان امری متعلق به گذشته می شناختند در درک تاریخ و آینده، تلخ و سرخورده خواهند شد.
دکتر ایمان فانی

22 دیدگاه

  1. رسول گفت:

    دیدگاه اسپینوزا از خدا به لحاظ وضوح مفهومی وضعیت بهتری نسبت به خدای ادیان ندارد. نه خدای ادیان نه خدای اسپینوزا هیچ کدام قابل تصور و به تبع قابل اثبات و ابطال نیست و در نتیجه بی اعتبار است.

    • او که مینوشت گفت:

      برخی دوستان خیلی مسائل را ساده میبینند به لایه های بحث توجه نمیکنند و سریع با دو گانه اثبات وابطال نتیجه میگیرند شاید بهترین دلیل برای عمیق نبودن این نتیجه گیری اینه که اندیشه خدا وامر مقدس به هر معنائیش هیچگاه از ذهن بشر کاملاحذف نشده، نمیشه به راحتی با چندتا ادعا اونهم صرفا دوگانه های مفهومی فاتحه یک بحث رو خوند، این دایکاتومی پدر تفکر رو در اورده! به هر دلیلی خیلی وقته به قول مجله تایمز خدا درحال بازگشتنه و نمیشه به سادگی از کنارش گذشت…

  2. Neda گفت:

    سلام دکتر فانی
    خیلی از مطالب پر بارتون ممنونم.
    میخواستم بدونم کتاب اخلاق اسپینوزا ترجمه فارسی هم داره؟

  3. رضا گفت:

    با عرض سلام و تشکر

    خیلی خوب بود. شاید بهتر بود اگه شامل صحبتهای مریوط به دین سنتی، که به نوعی نظر شخصی ‌است، نمیشد.

    سپاسگزارم

  4. علیرضا گفت:

    شرقی ها یه جمله معروف دارن که: مثل آب جاری باش. (مثل آب هر شکلی که محیط داره بگیر.)
    اسپینوزا اومده این جمله رو جراحی و بررسی و مهمتر از اینها حسابی تبلیغش کرده.
    اما من فکر میکنم تو نسل جدید متدین های منطقی دارن بیشتر میشن و آتئیست ها دارن به فیزیک یا زیست ایمان میارن تا فقط از خدا فرار کنند!
    نظریه ای مثل جهان موازی برای رد خلقت جهان میدن که جالبه فیزیکدانی (سامش رو فراموش کردم) میگفت: من نمیدونم منظور اون ها چیه؟ اگه فرض کنیم یه ماشین وجود داره که هر ثانیه صدها یا هزاران جهان موازی تولید میکنه؛ پس اون خودش از کجا اومده؟
    یا بیولوژیست تکامل گرای معروف ریچارد داوکینز که میگه زمین و انسان توسط یه تمدن پیشرفته ی فضایی نهادینه شده!
    بخوام خلاصه بگم: انگار جدیدا آتئیست ها دیگه آتئیست نیستن و دین دار شدن!
    دنیای غریبیه

  5. او که مینوشت گفت:

    با سلام ممنون از انتخابهای عمیقتون. سوال من اینه که اگه خدای وحدت وجودی با خدای شخصی احساسی توده مردم که بسیار هم شاید کارامد و ماندگار باشه، دو تقریر از خداست پس حقیقت چی میشه؟ حقیقت با کدومه خدای فلاسفه یا خدای ادیان؟ یا اینکه حقیقت رو باید جور دیگه ای تعریف کنیم؟ دست اخر به نظرم هرجور حقیقت رو تعریف کنیم این سوال توی ذهن همچنان باقیست که حقیقت عینی خدا، خدای اسپینوزائیه یا خدای سنتی؟ ایا دعا کردن رو باید جور دیگه ای نگاه و تعریف کرد یا با دعا میشه چیزی رو تغییر داد؟ تکلیف باقی صفات سنتی خدا چی میشه؟….

    • سوالات بسیار خوبی طرح کردید که سوال همه ماست. فقط در مورد دعا کردن فکر می کنم موضع اسپینوزا کمی صلب و افراطی است. به هر حال اگر نظر اسپینوزا رو هم درباره خدای وحدت وجود بپذیریم، انسان بخشی از جهانه و وقتی دعا می کنه، خودش رو تغییر میده! این موضوع در سطح فیزیولوژی و روانشناسی ثابت شده که انسان با دعا تغییر می کنه. وقتی خودش تغییر کنه، بخشی از جهان و پاسخ جهان عوض میشه و نتیجه تغییر خواهد کرد. مذهب سنتی خیلی پیچیده تر از چیزی است که اسپینوزا می دید و تصور می کرد.

  6. سلام اقاي دكتر فاني عالي بود ولي مختصر
    ايا شما نوار mp3 داريد كه اسپينوزا بيشتر توضيح دهد
    لطفا ادرس سايت خود را بفرستيد
    ايا اجازه هست اين مطالب را براي دوستانم بفرستم
    با تشكر كميليان

  7. رضا گفت:

    با سلام
    به نظرم در انتها وقتی که در مورد فراگیر نشدن فلسفه اسپینوزا اظهار نظر می شود به صورت جدی به مذاهب و ادیان توهین شد!
    و آن نوشته ابتدای ویدئو مبنی بر عدم دفاع از یک تفکر نقض شد.

    • به هر حال این ویدیو شرح تفکر اسپینوزاست که به مذهب اعتقادی نداشته با این وجود کارکردهای مذهب ذکر شده و رای به پیروزی مذاهب داده شده. اگر همین مقدار تحمل و بی طرفی در آن سوی دیگه بحث هم وجود داشته باشه به نتایج خوبی می رسیم.

  8. ناهيد گفت:

    سلام ،من تازه با كانال شما آشنا شدم، خيلي هم از خط و مش اهداف كانال اطلاعي ندارم ، در باره ما رو خوندم ، يه چيزي كه برام جالب بود ارامشي كه ازصداي شما به ادم منتقل ميشه .

  9. م.کاظم گفت:

    ممنون آقای دکتر، مثل همیشه فوق‌العاده بود.

  10. فرشته سلطانی گفت:

    بسیار عالی و موجز گفتید…

  11. رضا گفت:

    با تشکر از پاسختون.
    اینکه فرمودید صحبتهای مربوط به خدا و دین سنتی نظرات آقای آلن دوباتن هستن مطمئنا لزوما نشون دهنده درستیشون نیست.
    ضمن اینکه نظرات مطرح شده در انتهای ویدئو و در متن نوشته شده از پرطرفدارتر بودن دین نسبت به فلسفه صحبت نمیکنه. از فراگیرتر شدن خدا و دین سنتی در مقابل خدای اسپینوزایی در دنیای امروز صحبت میکنه.

    جدا از اینکه آیا فوائد دین سنتی (از نوع ابراهیمیش) در مجموع و در طول تاریخ بیشتر از مضراتش بوده یا نه و جدا از اینکه فراگیرتر شدن یا نشدن دین سنتی در آینده چقدر میتونه نشون دهنده واقعی یا حقیقی بودن اون باشه، اتفاقا برعکس صحبت انتهایی ویدئو و متن نوشته شده، به نظر میرسه ما هر چی جلوتر میریم خدا و دین سنتی داره کم رنگتر و کم رنگتر میشه و اگه شاهد اقبالی هم هستیم اقبال به نوعی معنویت هست که به مفهوم خدای اسپینوزایی خیلی نزدیکتره تا خدای سنتی.

    سپاس
    رضا (رضای اول از بالا!)

    • فکر می کنم اینجا داریم سیر تفکر خودمون رو به دنیا تعمیم میدیم وگرنه شواهد چیز دیگری میگه: در نیمه دوم قرن بیستم، یک ابرقدرت (روسیه) دست از آتئیزم برداشت، کلیساها رو از نو ساختند و انجیل چاپ کردند. چین سخت گیری ضد مذهبی رو کم کرد و بودیزم و کنفسیوسیزم و مسیحیت پا به پای هم دارن جلو میرن. اروپا و امریکا هم که با این موج مهاجر و رونق شبکه‌های اجتماعی بشدت در حال تجربه تب مسیحیت افراطی (از ترس اسلام) هستند. ده ها فرقه مسیحی روزانه در دانشگاههای مطرح استرالیا مشغول تبلیغ و سخنرانی و انجیل خوانی و عضوگیری و توزیع جزوه و بروشور و…هستند و بسیار هم پرطرفدار. مشکل اینجاست که تصویری از روند تاریخ در ذهنمون ساختیم و اصرار داریم که به اون سمت میریم. خدای اسپینوزایی دقیقا به همین دلیل بری شدن از صفات و انتزاعِ بیش از حد، برای عموم مردم کششی نداره به همون ترتیب که در ویدیو و متن عرض شد…

  12. AEM گفت:

    درود بر شما و ممنون از زحماتتون بابت ترجمه و صدا.

    سوالی داشتم در باب خدای اسپینوزا (صرفا خدای آن و نه سایر اعتقاداتش) و اونهم اینکه تفاوت خدای اسپینوزا و بیخدایی آتئیسم چیست جون خدای اسپینوزا همون طبیعت است و آتئیست ها و آگنوستیک ها هم فقط طبیعت رو قبول دارند. این دیدگاه در هردو ماتریالیستی است حالا اگه اسپینوزا خواسته که اسمشو خدا بگذاره باز تفاوتی نداره. انتخاب اسم آزاده. حتی امثال انیشتین و پلانک که خدای اسپینوزا رو قبول داشتن ماتریالیست مطلق بودن و حتی اگر در اندیشه های اسپینوزا هم ریز شویم باز هم افکار او به ماتریالیسم ختم میشود. بماند که ایرادات مهمی به نظریات او وارد است از جمله ازلی بودن جهان که با بیگ بنگ در تناقض است و ازلی بودن انرژی و ماده کاملا رد شده است. البته قبل از بیگ بنگ و اینکه جهان از هیچ ایجاد شده است (تئوری مطرح شده توسط هاوکینگ) فکر نمیکنم (براساس سواد من) کاملا اثبات شده باشند. البته نظریه یکی بودن خدا و جهان اسپینوزا هم از نظر فلسفی و ریاضی و هندسی ایرادات زیادی دارد و نقد های زیاد و جدی ای به آن وارد شده است. تصادفی بودن جهان هم کاملا براساس فیزیک کوانتوم قابل اثبات و توجیه و درک است. این اشتباهی بود که انیشتین کرد و گفت خدا تاس نمی اندازد که در همون زمان بور باهاش مخالفت کرد و به امروز تصادف در فیزیک کوانتوم کاملا ثابت شده است و هاوکینگ هم گفت که خدا تاس می اندازد. برمیگردم به سوال اصلیم که در ابتدا مطرح کردم : آیا اگر این ایرادات اسپینوزا و پیشرفت علم را درنظر بگیریم میتونیم بگیم آیا اندیشه اسپینوزا یا همان پنتئیسم همان آتئیسم است؟ گرچه همونطور که بالا مطرح کردم من گمان میکنم که اگر حتی ایرادات نظریه اسپینوزا و نیز پیشرفت علم رو هم درنظر نگیریم باز اندیشه اسپینوزا به ماتریالیسم ختم میشود. این نکته هم قابل توجه است که پنتئیسم با پندئیسم و وحدت وجود در تضاد است، زیرا به مجموعه جهان‌هستی به عنوان یک خدای یکتای شخصیت‌دار نمی‌نگرد. بنابراین میخوام نتیجه گیری کنم که اصلا بین آتئیسم و پنتئیسم تفاوتی وجود نداره و عملا نظریه اسپینوزا یک مغالطه بود !!! او حتی با دوالیسم دکارت هم مخالف است. برخی نیز او را بیخدا میدانند. پروفسور استیون وینبرگ فیزیکدان برنده جایزه نوبل و از فعالان مدافع بیخدایی که در دوران ما زندگی میکند جمله بسیار قابل تاملی در مورد این سخن انیشتن پیرامون پیروی او از اندیشه خدای اسپینوزا دارد، او گفته است:

    اما چه چیزی ممکن است باعث شود که یک شخص از کلمه «خدا» بجای «نظم» و «هارمونی» استفاده کند، به غیر از اینکه او از متهم شدن به اینکه خدایی ندارد و بیخدا است هراس داشته باشد؟

    ریچارد داوکینز پنتئیسم رو شکلی ضعیف از آتئیست یا به عبارت دیگه آتئیست مذهبی میداند.

    آیا پنتئیسم همون آتئیستم است که به جای طبیعت نام خدا را قرار داده است ؟ نظر شما چیست ؟ آیا پنتئیسم جدا از متریالیسم است یا کاملا بر پایه آن نهاده شده است؟

    • سلام ببینید یک مقدار تعاریف رو شفاف کنیم: تئیسم یعنی باور به خدای شخصی و ماورالطبیعی یا همون خدای کلاسیک مذهب که دنیا رو خلق کرده و اداره می کنه. شما به این خدا می تونید دعا کنید و انتظار پاداش و عذاب داشته باشید. به محض اینکه از خدای کلاسیک مذهب عبور کنیم دیگه از نظر روانشناختی فرقی نمی کنه که بگیم:
      خدایی شخصی وجود داره ولی کاری به امور دنیا نداره (دئیزم)-مثل ولتر
      یا بگیم خدا همون طبیعت و قوانینش هست (پان تئیسم) مثل اسپینوزا
      یا بگیم خدا اصلاً وجود نداره (آتئیسم) مثل داوکینز
      دئیزم و پان تئیسم و آتئیسم در عمل تفاوت چندانی با هم ندارند. در این مورد با شما موافقم.
      چیزی به نام پندئیسم رو من تا بحال نشنیده بودم.
      آگنوستیسیزم هم که از همه اینها جداست و اظهار بی تصمیمی و بی اطلاعی درباره مساله خدا می کنند که اینها مورد حمله هم مذهبی ها و افرادی مثل ریچارد داوکینز هستند. (داوکینز در روحیات تفاوت زیادی با کشیشها نداره)
      با واینبرگ هم موافق نیستم که افرادی که به نظم یا طبیعت یا هامونی میگن خدا، فقط از روی ترس باشه. میتونه از روی تعلق خاطر به تجربه معنوی و یک کاربرد شاعرانه و عاطفی باشه.
      من در داوکینز هم همون تعصبی رو می بینم که تندروهای مذهبی. مهم نیست شما چه عقیده ای دارید اگر میل شدید در رد افکار دیگران و اثبات خودتون در شما باشه، باعث انسداد فضا میشین. داوکینز مدام از اصطلاح آتئیزم جهادی یا پیکاری استفاده می کنه. مشکل اینجاست که خیلی از درگیری ها و گرفتاری های این دنیا تنها در ظاهر ایدئولوژیک هست و در عمقش مربوط به جغرافیای سیاسی میشه و توضیح عقیدتی نداره. برای این، من اصرار دارم که مردم ایران جغرافیای سیاسی یاد بگیرن. انسان اون موجود عاقلی نیست که تصور کرده و بسیاری از عقایدش برامده از احساس هست. وقتی جغرافیا به انسان آسون میگیره، نژاد پرستی و بیگانه هراسی کم میشه، وقتی جغرافیا سخت می گیره، نژاد پرستی و تعصب دوباره عود می کنه. انسان بهتره احساس خودش رو مطالعه کنه تا اینکه نتیجه گیری های کلی و مبارزه جویانه درباره وجود و نبود خدا بکنه.

  13. AEM گفت:

    ممنون از پاسختون.
    ببینید من نخواستم از فکر یا اعتقادی حمایت کنم (چه داوکینز و آتئیست ها چه پان تئیست ها و اسپینوزا چه تئیست ها و…). من فقط سوالم این بود که آیا پانتئیسم و آتئیسم یکی هستن یا نه و صرفا چند نقل قول کردم. گذاشتن اسم خدا به هردلیلی میتونه باشه. ترس از اطرافیان یا به قول شما تعلق خاطر به مسئله و زمینه ای و هر دلیل دیگه ای.
    آگنوستیک ها که همونطور که فرمودید ندانم گرا هستندو کاری بهشون ندارم.
    دئیسم که بحثش کاملا جداست و همونطور که فرمودید نوعی تئیسم بی دین است یعنی خدای شخصی از نوع یکتا ولی بدون هدایت و دین و از این مسائل. ولی بحث اینها با پانتئیسم و آتئیسم تفاوت داره. من طبق تحقیقات گسترده ای که در اندیشه های اسپینوزا و پانتئیست ها کردم به این نتیجه رسیدم پانتئیست ها روی طبیعت اسم خدا رو قرار میدن و برخلاف پاندئیسم (ترکیبی از دئیسم و پانتئیسم) و وحدت وجود (در عرفان اسلامی) خدای اسپینوزا و پانتئیست ها یکتا نیست. پانتئیست ها روح رو قبول ندارن (به شکلی جدا از بدن یا دوالیسم دکارت) و در جبهه فکری ماتریالیست ها قرار دارن و به همه چیز ماتریالیستی نگاه میکنن. من میخوام بگم که اصلا پانتئیسم و آتئیسم “کاملا” یک چیز هستن و جدا کردن این دو زمینه فکری بی معنی است. درواقع میخوام بگم اسپینوزا یک آتئیست بوده که روی طبیعت اسم خدا گذاشته شاید به خاطر ترس از یهودیان که اتفاقا با این وجود طردش کردن و حکم تکفیر براش صادر کردن. شایدم به خاطر جذب بیشتر مردم اسم خدا رو روی بیخدایی قرار داد. شایدم به قول شما تعلق خاطر به مسئله ای و شایدم خیلی دلایل دیگه ولی میخوام بگم جدا کردن پانتئیسم از آتئیسم معنی نداره.
    اینم لینک پاندئیسم :
    https://en.wikipedia.org/wiki/Pandeism
    موفق باشید و ممنون از زحماتتون.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دو × 4 =